یکی از ادله مخالفان روش تفسیر قرآن به قرآن و نیز تفسیر موضوعی قرآن، روایات ضرب قرآن به قرآن است. در نگاه آنان، این روایات گویای ناهمگونی این روش تفسیری با فهم درست آیات و ایجاد اختلاف و مشکلات جدی در عرصه تفسیر قرآن خواهد بود و شاید، پیروی از روش پیروان دیگر ادیان آسمانی در تحریف و به انزوا کشاندن آیات در عرصه زندگی باشد.تلاش راقم این سطور آن است که با گردآوری روایات ضرب قرآن به قرآن در کتاب های فریقین، به بحث سندی و فقه الحدیثی این روایات پرداخته گردد و تفاوت تفسیر قرآن به قرآن و مساله ضرب قرآن به قرآن مورد بررسی قرار گیرد و تلاش شده است تا فهم درستی از روایات ضرب قرآن به قرآن را ارایه کند.

این مقاله در پی روشن ساختن معنای روایتی است که در نقل های مختلف از پیامبر و امیرمومنان و امام باقر و حضرت صادق علیهم السلام آمده که ضرب القرآن بالقرآن کفر است و کسانی تصور کرده اند، ضرب قرآن به قرآن پاسخ دادن معنای آیه با آیه دیگر، یا تفسیر قرآن به قرآن است، در حالی که این جمله در عصر ائمه اصطلاحی بوده است؛ متفاوت از آنچه از ظاهر لفظ استفاده می شود. در این مقاله شواهد و قراین معنایی، گردآوری شده، دیدگاه های متفاوت بیان شده و در نهایت، جمع بندی و ادله معنای مورد نظر بازگو شده و نشان داده که چگونه بررسی روایات به صورت موضوعی، فهم کامل و جامعی در بستر صدور ارایه می دهد.

بر قرآن کریم به عنوان آخرین حجت خدا بر بندگان و سند جاودانه وحی از آغاز تا کنون، هزاران تفسیر و شرح با روش ها، سبک ها و صیغه های متنوع نگاشته شده است. یکی از استوارترین این مناهج، روش تفسیری قرآن به قرآن است که دلایل گوناگونی بر صحت و اتقان آن گواهی می دهد.از سوی دیگر، طرح روایاتی چند مبنی بر مذمت ضرب قرآن به قرآن و کافر شمردن ضارب قرآن، عده ای را بر آن داشته که مقصود از آن روایات را تفسیر قرآن به قرآن دانسته و بدین گونه شیوه تفسیری یاد شده را زیر سوال برده و تخطئه نمایند.

یکی از عوامل موثر بر ضرب المثلهای فارسی، آیات قرآن کریم است. بازتاب آیات در مثلهای فارسی به یکی از شکل های زیر است: 1- کاربرد عین آیه 2- کاربرد محتوای آیه 3- استفاده از واژه، ترکیب، اصطلاح یا تعبیر قرآنی یا بخشی از آیه 4- تلمیح به داستان های قرآن.ضرب المثلهای غیرتکراری و چاپ شده فارسی به 30 هزار مثل می رسد. تاثیر مستقیم حدود 900 آیه قرآن بر 3 درصد از این مثلها مشهود است. اغلب آیات اثرگذار بر مثلها از آیات مشهور و یا در سوره های جزء سی ام قرآن هستند. مثلهای قرآنی غالبا استفاده طنزآمیز دارند.

واژه ضرب از جمله واژه های پیچیده در زبان عربی است که به زعم برخی از قدیمی ترین لغویان متقدم برای جمیع اعمال به کار می رود. از این رو فهم دقیق مفاهیم ضرب در قرآن و دستیابی به لایه های معنایی آن نیازمند انجام مطالعه ای روشمند است. معناشناسی ساختاری یکی از روش های مطالعات قرآنی است که به استخراج معنای نهفته در متن با در نظر گرفتن شبکه ای از روابط مفهومی می پردازد. پژوهش حاضر بر مبنای روابط همنشین و جانشین و با رویکرد ساخت گرا درصدد کشف مولفه های معنایی «ضرب» است. تلاش شده است با تحلیل معنایی واژگانی که در یک حوزه معنایی با ضرب قرار دارند و در دو محور همنشینی و جانشینی، جایگاه معنایی ضرب در قرآن تبیین شود. مولفه های معنایی «ضرب» که از طریق روابط همنشین به آن دست یافته شد عبارتند از: اتصال، پیوستن، بستن، ترک کردن، روی گرداندن، بهم پیچیدن، آشکار شدن، احاطه کردن و نیز فعلی همراه با بروز و ظهور خارجی، قدرت، سنگینی و ایجاد اثر و تغییر. همچنین مولفه های معنایی رفتن، بریدن، ترک کردن، روی گرداندن، احاطه، پوشاندن، بهم فشردن و درهم پیچیدن از طریق محور جانشینی «ضرب» قابل دستیابی هستند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سبک زندگی به معنای امروزd آن اگرچه پدیده ای نو و محصول شرایط زندگی مدرن است لکن در قالب ادبیاتی دیگر دیرینه ای طولانی دارد و مفاهیم مرتبط با آن را می توان در آیات قرآن کریم پیدا کرد. در علوم اجتماعی برای بررسی موضوع سبکزندگی از مفاهیمی هم چون توسعه، تمدن، فرهنگ، طبقه، هویت و مانند آن استفاده شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی سبکزندگی در قرآن کریم به این پرسش پاسخ می دهد که واژگان مربوط و مرتبط با سبک زندگی در قرآن کدامند و بسامدی آن در این کتاب مقدس چگونه است؟ با استفاده از روش اسنادی در مرحله اول و تحلیل بسامدی یا فراوانی در مرحله دوم، این نتیجه حاصل شد که حداقل 10 واژه در قرآن کریم دارای قرابت معنایی با سبک زندگی است و با استفاده از این واژگان می توان تصویری از سبک زندگی اسلامی مبتنی بر قرآن کریم ارائه کرد. علاوه بر واژه دین که درتعریف آن به روش زندگی نسبت این همانی با سبک زندگی دارد، واژگانی همچون سنت، ملت، منهاج، صراط، طریق، حیات طیبه، دأب، سیره و مانند آن نیز مشعر به سبک زندگی هستند. چنان چه سبک زندگی را به همه سطوح و عرصه های حیات جمعی و فردی تسری بدهیم، مفاهیمی چون «دین»، «سنت» و «ملّت» نزدیک ترین واژه ها به سبک زندگی خواهند بود. در تلقی از سبک زندگی به مثابه روش زندگی، واژ ه هایی هم چون «منهاج»، «سیره» مناسب تر هستند؛ لکن اگر بنا باشد هم چون برخی ادبیات موجود، سبک زندگی را به سطوح رویین زندگی مربوط بدانیم، معادل های دیگری مانند «شاکله» و «دأب» سنخیت بیشتری با موضوع بررسی دارند.

ارتباط و تعامل روبه رشد جهان اسلام و دنیای غرب به شکل گیری نحله های گوناگونی انجامیده که هریک به تنهایی منادی تفسیر اصیل و برداشت صحیح از آیات قرآن هستند. یکی از این جریان های نوظهور، «فمینیسم اسلامی» است که طی چند دهه اخیر، خواهان اصلاح فهم قرآن کریم با هدف ارایه الگوی جنسیتی برابر و در نتیجه، ارتقای جایگاه زنان در اسلام است. یکی از برجسته ترین نواندیشان این جریان، عزیزه الحبری است که این مقاله با روش توصیفی تحلیلی در صدد استخراج نگرش قرآنی اوست. وی در تفسیر قرآن از اصولی لازم در فهم همچون توحید، اصل تنوع و اصل سازگاری نام می برد. الحبری نتیجه مبنا قرار دادن این اصول را رعایت اعتدال و اجتناب از دیدگاه های پدرسالارنه می داند که زیربنای دستیابی به نظام روابط عادلانه است. به نظر او، هر برداشتی خلاف این اصول همچون پنداشت های پدرسالارانه از آیات الهی، مردود بوده و باید کنار گذاشته شود. همچنین دو مولفه روشی مهم وی که در روند نظرات تفسیری هویداست، «اصلاح تدریجی» و «بسترمندسازی فهم آیات» است. یکی از مهم ترین نظرات الحبری پرداختن به «ضرب زنان» در آیات قرآنی است که از رهگذر مویدات قرآنی و روایی، منظور از نشوز را زنا دانسته و سپس تفسیر متفاوتی از آن در راستای سنت اصلاح تدریجی قرآن ارایه داده و قایل به لزوم محو کلی این سنت ناصحیح در دوره معاصر شده است.

خشونت خانوادگی از دغدغه های جدی دانش هایی است که موضوع خانواده را محور پژوهش قرار می دهند. قرآن کریم به عنوان منبعی وحیانی، در حوزه خانواده دربرگیرنده مباحثی است که جهت کلی آن به سوی ساختارسازی در این نهاد محوری جامعه انسانی است. در این پژوهش موضوع خشونت خانوادگی با محوریت تبیین شبهه ضرب زنان، مورد ارزیابی قرار گرفته است تا بیان گر پاسخی برای این شبهه از نگاه قرآن باشد. در پاسخ به شبهه مطالب در دو سطح سامان یافته است: در مرحله نخست تحلیلی فراگیر از رویکرد قرآن به مسئله خشونت خانوادگی و چگونگی مدیریت افکار جامعه انسانی برای عبور از این فرهنگ غیر انسانی ارایه شده است. در این بخش اثبات گردید قرآن در فرایندی فرهنگ ساز تلاش کرده است تا همه زمینه های شکل دهنده خشونت خانوادگی را سامان بخشد. در مرحله بعد تحلیلی درون متنی از آیه 34 سوره نسا ارایه شده است. این تبیین که با در نظر گرفتن دیدگاه کلی قرآن درباره خشونت خانوادگی انجام گرفته است، مشخص می سازد آیه مذکور مؤید خشونت در خانواده نیست بلکه تجویز اقدام شوهر در این باره، در راستای سالم سازی خانواده و شوهر را در جایگاه حاکم آگاه به قوانین اسلامی قرار داده است.